“Сўнгги пайтларда мобил алоқа операторлари абонентларига Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан турли юқумли касалликлардан сақланиш ҳақида СМС-огоҳлантиришлар келяпти. Бунга сабаб нима?”
Э.Умаров, Тошкент ш.
Огоҳ бўлинг!
“Сизни ит, мушук ёки бошқа ҳайвон тишласа, сўлаги тегса, тирнаб олса, дарҳол эмланиш учун тиббиёт муассасига мурожаат қилинг!”
Мазкур саволга жавоб олиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Республика ДСЭНМ ўта хавфли юқумли касалликлар бўлими бошлиғи, тиббиёт фанлари номзоди Ҳусан САПАРОВга мурожаат қилдик:
Қутуриш юқумли касалликлар орасида ўта хавфлилари сирасига киритилган. Қутуриш касаллигини нерв тўқимасига танлаб таъсир қиладиган нейротроп вирус қўзғатади. Республикамизда одамлар учун қутуриш касаллигининг асосий манбаи 90-95 фоиз ҳолатда итлар ҳисобланади. Қутуриш касаллиги одамга асосан қутурган ҳайвонларнинг тишлаши, тирнаши оқибатида, ҳайвон сўлаги орқали юқади.
Яширин даври қанча?
Одам организмига қутуриш вируси тушиши билан касаллик бирданига бошланмайди, дастлаб вирус нервлар атрофида бўладиган периневрал суюқлик оқими билан орқа ва бош мияга етиб боради ҳамда мия тўқимасида кўпая бошлайди. Бу жараён белгиларсиз кечади ва у касалликнинг яширин даври дейилади. Бу давр 1 хафтадан 1 йилгача, баъзида ундан кўпрок ҳам давом этиши мумкин. Касалликнинг ўртача яширин даври 1-3 ойни ташкил этади.
Бу аниқ!!!
• Ҳар йили дунё бўйича 1 млн.га яқин ҳайвон ва 50 мингдан ортиқ одам қутуриш касаллигига чалинади.
• Ўзбекистонда ҳар йили ўртача 50 - 55 минг одам ҳайвонлар тишлашидан жабрланиб, қутуришга қарши эмланади. Ўртача 30 - 40 бош ҳайвон, 5 - 10 нафар одам қутуриш касаллигига чалинади.
Қутуриш касаллиги уч даврга бўлинади:
Касалликнинг бошланғич даври 1-3 кун давом этади. Тишланган жой ўрни қичийди, тортишиб оғрийди, битган жарохат ва чандиқ такроран яллиғланиши мумкин. Бемор тушкунликка тушади, одамлар билан мулоқотдан қочади, уйкуси бузилади, иштахаси бўғилади, унда қўрқув хисси пайдо бўлади, кайфияти ўзгариб туради, атрофга лоқайд бўлади.
Касаллик бошланганидан 2-3 кун ўтгач, беморда қўзғалиш даври бошланади.
Беморнинг тана ҳарорати кўтарилади, қон томирларининг уриши тезлашади, сувни кўрганда, хаттоки сув тўғрисида эшитганда ҳам ютиш мускуллари тортишиб, қисқариб, қаттиқ оғрийди, ютиниши қийинлашади, яъни беморда сувдан қўрқиш (гидрофобия) аломати пайдо бўлади. Шундан кейин, беморда бу аломатга ҳаводан қўрқиш (аэрофобия) аломати ҳам қўшилади. Ҳавони ҳаракати ёки беморни бирор бир нарса билан елпиганда (сочиқ, қоғоз ва ҳ.к.), бемор бўғилади, талвасага тушади. Хуруж ёруғликдан (фотофобия), баланд овоз ва шовқиндан ҳам (акустофобия) вужудга келади.
Мускулларни тортишиши нафас ва ютиш мускулларидан бошланиб, кейинчалик хамма мускулларга тарқалади. Беморнинг тана ҳарорати 38°С гача кўтарилади, овози бўғилади, бадани терлайди, сўлаги оқади, хиқичок тутади, кўз қорачиғи кенгаяди, оёқ-қўллари оғрийди. Кўзлари бир нарсадан қўрққандек кўринади. Томирнинг тез-тез уриши, аритмия кузатилади, беморнинг нафас олиши юзаки ва тартибсиз бўлади, вақти-вақти билан бемор чуқур нафас олади.
Бемор ўз атрофидагиларни уриши, тишлаши, ўзини кийимларини йиртиши мумкин. Бемордаги безовталик кучайиб, ғайритабиий куч пайдо бўлади. Москвадаги Пастер станцияларидан бирида қутуришга чалинган бемор қўзғалган пайтда каравотини синдирганлиги ва иситиш батареясини қўпориб ташлаганлиги кузатилган. Кейинчалик, беморнинг кўзига йўк нарсалар кўринади (галлюцинация), у алахсирайди. Қўзғалиш даври одатда 2-3 кундан 5-6 кунгача давом этади. Бемордаги ёркин гидрофобия, аэрофобия, фотофобия, акустофобия аломатлари бошқа касалликларда учрамайди ва бу аломатлар мухим диагаостик аҳамиятга эгадир.
Касалликнинг учинчи, яъни фалаж даврида сувдан, ҳаводан, ёруғликдан ва шовқиндан қўрқиш аломатлари анча камайиб, бемор тинчланади, суюклик ича бошлайди, овқатлангиси келади. Лекин тана ҳарорати юқорилигича қолади, бемор сўзларни аниқ ва тиниқ айта олмайди. Шундан кейин, оёқлар фалажи бошланади (параплегия). Орадан 15-20 соат вақт ўтгач, тананинг бошқа мускуллари ҳам фалаж бўла бошлайди. Бемордан кўп сўлак оқиши давом этади, тана ҳарорати яна кўтарилади (40-42°С). Шу ҳолатлар давом этиб, бемор юрак-томир фаолияти етишмовчилиги ёки нафас марказининг фалажи оқибатида вафот этади.
Факт
Бугунги кунда қутуриш касаллиги 100 фоиз ўлим билан тугайди, бу касалликда ўлим муқаррар.
Сақланиш учун нима қилиш керак?
Хўш, фуқароларимиз бу бедаво, ўта хавфли юқумли касалликдан сақланиш учун нималарга эътибор беришлари керак?
- Қаровсиз, дайди итларни пайдо бўлишига йўл қўймаслик
- Эгали итларни ҳудудий ветеринария хизмати идорасига ўз вақтида ҳисобга қўйиб, қутуришга қарши эмлатиш
- Ит сақлаш қоидаларига қатъиян амал қилиш
- Ит ва бошқа ҳайвонлар тишлашидан сақланиш
- Борди-ю, бирор бир ҳайвон тишласа, унда зудлик билан тиббий ёрдамга мурожаат этиш.
Биз биринчи навбатда бу касалликни ҳайвонлар, айниқса одамлар учун асосий касаллик манбаи ҳисобланган итлар ўртасида қайд этилишининг олдини олишимиз керак.
Қутуриш касаллигининг олдини олиш борасида барча манфаатдор идоралар, шунингдек кенг жамоатчилик, қолаверса ҳар бир фуқаро профилактик чора – тадбирларга бефарқ бўлмасдан, ўз вақтида ва самарали ўтказилишини таъминлаган тақдирдагина, кўзлаган мақсадга, яъни қутуриш касаллиги бўйича эпизоотик ва эпидемик барқарорликка эришиш мумкин.
Эҳтиёт бўлинг, кана!
Кана чақиши инсонда геморрагик иситма касаллигини келтириб чиқаради. Касалликни қон томирларига танлаб таъсир қиладиган вирус қўзғатади. Геморрагик иситма касаллиги табиий шароитда чорва молларида учрайдиган каналарнинг чақиши оқибатида одам ва ҳайвонларга юқади. Ҳайвонлар геморрагик иситма касаллигига чалинмайди, лекин улар шу вирус сақлайдиган манбаларга айланади.
ҚАНДАЙ ЮҚАДИ?
Геморрагик иситма касаллиги асосан табиий шароитда, чорва молларида учрайдиган ва геморрагик иситма вируси билан зарарланган иксод каналарининг чақиши оқибатида одамга юқади.
Кана қони жараҳотланган тери ва шиллиқ қаватларга текганида, шунингдек канани қўли билан эзиб ўлдирганда, қўй жунини қирқиш пайтида каналарни кесганда ҳам юқади.
БЕЛГИЛАРИ ҚАНДАЙ?
Геморрагик иситма касаллигининг яширин даври ўртача 2 – 6 кун давом этади.
Касалликнинг геморрагик белгилар билан кечадиган шаклида касаллик ўткир бошланиб, тана ҳарорати кўтарилади (39 – 40 даражага), бемор совуқ қотиб қалтирайди, юз, бўйин кўкрак қисми терилари қизаради, инъекция жойларида кўкаришлар пайдо бўлади, мушакларда, белда оғриқ кузатилади, баданда тошма тошади, шундан сўнг бурундан, милклардан, ошқозондан, ичаклардан, бачадондан қон кетиши кузатилади.
Оқибати аянчли!
Геморрагик иситманинг геморрагик белгилар билан кечадиган шакли оғир кечади ва баъзи беморларда органлардан қон кетиши натижасида ўлим ҳолатлари ҳам кузатилиши мумкин. Бемор қанчалик эрта аниқланиб, шифохонага ётқизилса, даволаш ишлари шунчалик яхши самара беради.
Сақланиш учун нималар қилиш керак?
- Чўл ҳудудларида дам олиш учун танланган жой мол боқиладиган яйловдан камида 2 – 3 км масофада бўлиши керак. Борди – ю дам олиш ҳудудида каналар борлиги аниқланса, унда дарҳол дам олиш жойини ўзгартириши керак.
- Кана чақишидан эҳтиёт қилиш мақсадида тери юзалари имкон қадар кийимлар билан бекитилиши, шимни пойчалари махкам боғланиши керак.
- Чўл ҳудудларидан, бозорлардан чорва молларини канага қарши ишлов бермасдан, уйига олиб келмаслик лозим.
- Моллардаги канани қўллар билан териб олмаслик, қўл билан эзиб ўлдирмаслик, агар молларда кана аниқланса, дарҳол ветеринария ходимларига мурожаат қилиб, уларнинг тавсияси асосида молларни, молхоналарни, қўъра – қўтонларни канага қарши ишлов бериш керак.
- Қирқимга жалб этилган шахсларга махсус ҳимоя кийимларидан (резина қўлқоп, енг, пойчалари мустаҳкам боғланадиган шим, камзул, резина этик) фойдаланиш ва шахсий гигиена қоидаларига пухта амал қилиш тавсия этилади.
- Борди – ю тананинг бирор қисмида кана ёпишганлиги аниқланса, уни ҳимоясиз қўл билан олиб ташламаслик керак.
Кана ёпишиб олса...
Кана ёпишган одам яқин жойлашган тиббиёт муассасасига мурожаат қилиши керак, агар буни имкони бўлмаса, унда баданга ёпишган канани уй шароитида ҳам олиш мумкин. Бунинг учун қўлларга тиббий резина қўлқоп кийиб, баданга ёпишган кана устига 2 – 3 томчи ўсимлик ёғи томизиб, 15 дақиқадан сўнг, пенцет ёки оддий ип билан олиб ташлаш мумкин. Олинган канани бирор бир шиша идишга солиниб, кейин ёқиб ташлаш зарур. Кана олинган жойга 70 даражали этил спирт билан ишлов бериш керак.
Лайло РУСТАМОВА тайёрлади
