Ўтган ҳафтада “Маънавиятимизни асраб қолайлик” мавзусида бўлиб ўтган катта давра суҳбатида Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси раиси, Ўзбекистон халқ шоири Муҳаммад АЛИ бугунги кунда “оммавий маданият” акс этиб турган қўшиқлар, улардаги сўз ғариблиги ва менталитетга зид клиплар ҳақида фикрларини баён эта туриб юқоридаги каби саволларни ўртага ташлади.
“Масалан, “Божалар” гуруҳининг алмойи-алжойи жумлалардан иборат қўшиқлари, Жасур Ғойиповнинг клипида тўйи бўлаётган қизнинг севган йигити олдига қочиб кетиши каби саҳналар ёки Севинч Мўминованинг алламбало рақслардан иборат клипи Ўзбекистон миллий кутубхонасида тасвирга олинишига рухсат берилишининг ўзи ҳақида бир ўйлаш керак”, - дейди Ўзбекистон халқ шоири.
Аслида бу мавзуда, яъни “оммавий маданият”нинг айрим санъат вакиллари томонидан гоҳ қўшиқ, гоҳ клиплар орқали тарғиб қилинаётгани ҳақида шу кунга қадар ҳам кўп ва хўп гапирилган, ёзилган ва муҳокамалар бўлган. Аммо шунга қарамай, ҳамон қўшиқлар матнидаги савиясизлик, чаласаводлик, клиплар орқали эса бетутуруқ тасвирлар тарғиб қилиниши давом этмоқда. Хўш, муаммо нимада?
Энг катта муаммо — чаласоводлик
Рустам Абдуллаев, Ўзбекистон бастакорлар уюшмаси раиси:
- ЮНЕСКОнинг олтин хазинасидан ўрин олган “Шашмақом”, Хоразм олти ярим мақоми, водий катта ашулалари, Қашқадарё, Сурхондарё, Бойсуннинг бетакрор мусиқалари борки, уларни ўрганиш учун кўп йиллар керак. Шахсан ўзим 12 ёшимда Комилжон Отаниёзовнинг ёнида рубоб чалиб юрганман, у вақтларда шундай бўларди, тўйларда аввал энг кичик авлод соз чаларди, ундан сўнг Ортиқ Отажонов, Бобомурод Ҳамдамовга навбат тегарди. Шундан сўнггина Комилжон Отаниёзовнинг ўзи қўшиқ айтарди. Яъни бу шогирдларни тарбиялаш усули бўлган. Шу босқичлардан ўта олганларгина катта саҳнага чиқиши мумкин бўлган. Ҳозирги авлоднинг илдизида ўта чаласаводлик мавжуд, шеъриятни, мусиқани билмасдан туриб янгилик яратиб бўладими? Бугун кўп қўшиқчиларимиз тўлқин қайси томонга кетса, шу томонга оқиб кетишяпти. Энди ҳаваскорликдан чиқиб, профессионалликка ўтиш керак.
НАФАҚАТ ҚЎШИҚЛАР, ҲАТТО КИТОБЛАР ҲАМ НАЗОРАТДА
Иқбол Мирзо, Ўзбекистон халқ шоири:
- Ўзбекнинг энг катта байрами тўй. Бунинг учун йиллар мобайнида ҳаракат қилинади. Лекин мана шу тўй санъатимизни, маънавиятимизни бузадиган балога айланди. Чунки тўйларда кимўзарлик, ўзини кўрсатиш, санъаткорлар масаласи ҳам — ҳаммаси расвойи жаҳон. Тўйларга қўшилиб кетмасдан четда туриб кузатиб кўринг: ақли тиниқ одам қониқиш ҳосил қиладиган ҳеч нарса йўқ. Санъаткорлар тўй учун қўшиқ қиляпти: қанча тўйбоп қўшиқ айтсанг, шунча бойсан, деган фикр улар орасида шаклланиб бўлган. Шу сабабдан ўғирликдан ҳам тап тортишмаяпти. Мисол учун қўшиқчи шўх италянчами, туркчами мусиқани ўғирлаб, унга косиб шоирга сўз ёздиради. Косиб шоирда ҳам Абдулла Орипов ёки Муҳаммад Юсуфдан ўғирланган тайёр сўзлар бор. Шу билан “қизмисан, кийикмисан” деган қўшиқлар пайдо бўлади.
- озир “Ўзбекнаво” эстрада бирлашмаси фақат қўшиқчи учун лицензия беради. Биз ҳар битта қўшиқни тасдиқдан ўтказиш ёки ўтказмасликни йўлга қўймоқчимиз. Бу таклиф Вазирлар Маҳкамасига тақдим этилган. Нафақат қўшиқлар, балки Ёзувчилар уюшмасининг бадиий кенгаши тавсия қилмагунича китоблар ҳам чоп этилмаслиги назоратга олинади. Вилоятларда эса бу жараён Ёзувчилар уюшмаси бўлимлари тавсиясига биноан амалга татбиқ этилади. Агар бундай ҳаракатларга қарши ҳозирданоқ курашмасак, ўзимники, деб эронча, туркча қўшиқ билан алданиб юраверамиз, бемаъни клипларнинг мажбурий томошабини бўлиб қолаверамиз.
ЖОНЛИ КУЙЛАМАГАНГА ЛИЦЕНЗИЯ ЙЎҚ!
Азизбек Турдиев, “Ўзбекнаво” эстрада бирлашмасининг Миллий эстрадани ривожлантириш, мувофиқлаштириш кенгаши мутахассиси:
- Яқинда маънавият кенгаши дарсларига келмаган, бироз нописанд муносабатда бўлаётган санъаткорлардан уч нафарининг лицензиясини муддатидан олдин амал қилишини тўхтатдик. 10 нафар санъаткорга қаттиқ огоҳлантириш бердик. Бундан аввал лицензия дискда ёзилган қўшиқларни эшитиб, аммо хонанданинг ўзини кўрмасдан туриб берилаверган. Энди бундай тартибларга чек қўйилади. Янги тартибга кўра, қўшиқ айтиш учун рухсатнома олмоқчи бўлган киши келиб бирлашмага мурожаат қилади, комиссия аъзоларига қўшиқни жонли айтиб беради. Устозлар ижодидан жонли ижро қилиб бергач, лицензия олиши мумкин. Эндиликда концерт тақдим этиш учун йилига бир марта бериладиган лицензия учун ҳам алоҳида талаб қўйилади: камида 60 фоиз жонли ижро қила олсагина, лицензия берилади. Энди 100 фоиз фонограмма билан мухлисларни алдашга йўл қўйилмайди.
“ДАРАК ГАПЛИ РЭПИЗМНИ ОММАЛАШТИРМАНГ!”
Баҳром Назаров, академик:
- Санъатда бузилиш бўлдими, минг йилларда яратилган маданий меросимиз секин-секин нураб бошлайди. Биз бугун курашаётган масаланинг моҳияти бизнес қилиш, пул топишдан иборат. Шунинг учун бу кураш осон бўлмайди. Ёшларни тушунаман, уларнинг қалбига қулоқ солиш керак. Аммо бу дегани дарак гапдан иборат рэпизмни оммалаштириб юбориш керак, дегани эмас.
ПИСТА ЧАҚИШНИ ЎРГАТИШДАН БОШҚА МАВЗУ ЙЎҚМИ?
Аҳмаджон Мелибоев, журналист:
- Агар мен миллионер бўлганимда, кино ишлаётганларнинг 20 тасини чақириб, 15 йиллик пулини берардим ва “илтимос, кино олмай туринглар” дер эдим.
ТВнинг бир каналида “Манго” гуруҳининг “писта қанақа чақилади” клипини роса танқид қилишяпти, бошқасида эса айнан шу “ижод” намунасини эфирга беришяпти. Шунингдек, бугунги кунда ёш қизчаларни, болаларни “жиппиллашга”, “қилпиллашга” ўргатиб қўйяпмиз. Эртага саҳнани шуларга қолдирадиган бўлсак, буларнинг тарбияси бугунданоқ шу зайлда давом этса, келажакда қандай бўлишини тасаввур қилаверинг. Қўшиққа хиёнат қилмайлик.
ШОҲ ҒОЗИЙМИ ЁКИ ШОҲ ОҒЗИ?
Зарифжон Азизов, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист:
- Очиғи, кўп тўйларда халқ хизматида бўламиз. Шундай тўйларнинг бирида бир акамиз “бир йигит қўшиқ айтсин” деб қолди. Саҳнага ўша йигит шундай виқор билан кириб келдики, вақтида Комилжон Отаниёзов, Маъмуржон Узоқовлар ҳам бундай юрмаган бўлсалар керак. Келиб тор сўради. Навоий бобомизнинг “Аввалгиларға ўхшамас” ғазалига басталанган қўшиқни айтди. Ғазалнинг охирида “Шоҳ Ғозийга карам, аввалгиларға ўхшамас” деган жойи бор. Бу ўринда ҳазрат Навоийнинг яқин дўсти Ҳусайн Бойқарога ишора қилинган. Худди шу жойини ҳалиги йигит “шоҳ оғзига карам” деворса бўладими? У қўшиқчини чақириб, ғазални қаердан ўрганганини сўрадим. Магнитофондан ўрганганини эшитганимдан сўнг унга “китобини олиб ўргансангиз бўларкан” дедим. “Э, ака, буни ким эшитиб турибди” дейди. Шунда уни олиб келган киши “сен нега бу ҳофизни муҳокама қиляпсан, бу зўр ҳофиз” дея мен билан уришиб кетди. Бу гапларни айтиш вазифамлигимни таъкидладим. Санъат йўлидаги ҳеч бир кишининг бундай чаласаводликка йўл қўйишга ҳаққи йўқ.
Феруз Маматов тайёрлади
