Keyingi paytlarda ijtimoiy tarmoqlarda buyrak transplantasiyasi amaliyoti o`tkazilgan bemorlarga davlat tomonidan berilayotgan immunosupressor dorilar masalasida turli fikr-mulohazalar bildirilmoqda. Xususan, davlat tomonidan berilayotgan dorilar ba`zi bemorlarning sog`lig`iga ta`sir etayotgani, “Pangraf” o`rniga berilayotgan “Roligraf” dori vositasidan bemorlar xavfsirayotgani haqida so`z yuritilayapti. Bu boradagi barcha murojaatlar Sog`liqni saqlash vazirligi mutaxassislari, Respublika ixtisoslashtirilgan nefrologiya va buyrak transplantasiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi direktorii Botir Daminov, Sog`liqni saqlash vazirligi bosh transplantologii Ulug`bek Yo`ldoshev,
Respublikaixtisoslashtirilgan xirurgiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi qon – tomir jarrohi, nefrolog Zohid Matkarimovlar tomonidan o`rganildi.
Ma`lumki, mamlakatimizda O`zbekiston Respublikasining «Dori vositalari va farmasevtika faoliyati to`g`risida»gi Qonuniga muvofiq, dori vositalarining sifati, samaradorligi va bezararligi tegishli ekspertizadan o`tkazilib, o`rnatilgan tartibda davlat ro`yxatidan o`tkazilgandan so`nggina tibbiyot amaliyotida qo`llanilishiga ruxsat etiladi. Bundan tashqari, yurtimizda ishlab chiqarilgan yoki import qilingan barcha dori vositasining har bir seriyasi sifat nazoratidan o`tkazilib, muvofiqlik sertifikati ham rasmiylashtiriladi. Jumladan, buyrak transplantasiyasi o`tkazilgan bemorlarga berilayotgan dorilar ham har tomonlama chuqur sinovdan o`tkazilgan.
Hozirgi kunda O`zbekiston Respublikasida buyrak va jigar ko`chirib o`tkazilgan 664 nafar bemor ro`yxatda bo`lib, ulardan 590 nafar bemor takrolimus va mikofenolat mofetil preparatlari bilan davlat tomonidan bepul ta`minlanmoqda. Dori vositalarining o`z vaqtida bemorlarga etkazib berilishiga ham alohida e`tibor qaratilgan bo`lib, qat`iy nazoratga olingan.
Biroq, keyingi vaqtlarda bunday dorilarni etkazishda qisqa muddatli uzulishlar bo`lib, dori zahirasi kamaydi. Davlatimiz tomonidan bu muammoga o`z vaqtida echim topishning shoshilinch choralari ko`rildi.
Shu bois, 2019 yil iyul oyida Sog`liqni saqlash vazirligi immunosupressor dori vositalarini etkazib berish bo`yicha tanlov o`tkazdi. Bemorlarni ushbu zarur dori vositalari bilan ta`minlash “Davlat xaridlari to`g`risida”gi Qonunga asosan ochiqlik va shaffoflik tamoyillari asosida amalga oshirildi. Buning natijasida, Sog`liqni saqlash vazirligi va “PharmHealth” MChJ o`rtasida Hindistonda ishlab chiqarilgan “Roligraf”, “Allosept” immunosupressor dori vositalarini xarid qilish bo`yicha shartnoma tuzildi. Hozirgi paytda buyrak va jigar transplantasiya qilingan bemorlarning immunosupressor dori vositalariga bo`lgan ehtiyoji to`liqqoplandi.
Shu o`rinda aytish kerakki, “Allosept” va “Roligraf” dori vositalari respublikamiz hududida belgilangan tartibda ro`yxatdan o`tkazilgan va tegishli muvofiqlik sertifikatlariga ega. Roligrafning tarkibi bemorlarga ilgaridan berib kelingan “Pangraf”ning tarkibi bilan mutlaqo bir xil. “Allosept” dorisiga kelsak, u ham ilgaridan ishlatib kelinadigan “Maysept” dorisining analog shaklidir. Ushbu dori vositalari zarur ishlab chiqarish amaliyoti – GMP talablariga muvofiq ishlab chiqarilgan bo`lib, o`z davlatida va boshqa xorijiy davlatlarda ro`yxatdan o`tkazilib, tibbiyot amaliyotida qo`llashga ruxsat etilgan. Shu o`rinda takror aytamizki, har bir dorivositasi GMP, ya`ni xalqaro talablarga muvofiq ishlab chiqarildimi, demak, unga nisbatan shubha bo`lishi noo`rin hisoblanadi.
Internet tarmog`ida, shuningdek, hozirda O`zbekistonda iste`molda bo`lgan “Allosept” dorivositasi qadog`ini xalqaro reestrlardan topa olmaganliklari haqida ham fikr bildirilgan. Buning sababi shuki, O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil 27 oktyabrdagi “Dori vositalarining xavfsizligi to`g`risidagi umumiy texnik reglamentni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq, dori vositasini mamlakatimizda ro`yxatdan o`tkazish jarayonida uning O`zbekistondagi iste`molchiga mo`ljallangan o`ramining maketi tasdiqlanadi. Shuning uchun ushbu maket boshqa davlatlar reestriga kiritilishi talab etilmaydi. Har bir mamlakatda mazkur davlat talablariga muvofiq dori vositasi o`ramining maketi tasdiqlanadi.
Yana bir murojaatda bemorlar “Pangraf”, “Maysept” dori vositalaridan “Allosept”, “Roligraf” preparatlariga o`tishganida ich ketishi, ko`ngil aynishi, holdan toyish kabi holatlarni boshdan kechirganliklari aytiladi. Ammo, Sog`liqni saqlash vazirligiga bugungi kungacha bu borada biror bir rasmiy murojaat kelib tushmagan. Bunday murojaatlarga javoban shuni aytishimiz mumkinki, ayni paytda akademik V. Vohidov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan xirurgiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazida buyrak transplantasiya o`tkazilgan bemorlar “Roligraf” va “Allosept” immunosupressiv dori vositalari bilan davolanayapti. Bundan tashqari, ayni paytda yurtimizda ro`yxatga olingan 664 nafar bemordan 278 nafar kishi ham aynan ushbu dori vositalarini iste`mol qilishmoqda. Mana qariyb ikki oydirki, ular aynan shu dorilarni qabul qilayapti, ammo nojo`ya ta`siri haqida shikoyat bo`lmadi. Hozirgi kunda Respublika ixtisoslashtirilgan xirurgiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazida ham ushbu dori vositasini qabul qilgan bemorlar soni 30 nafardan ortiq kishini tashkil etadi. Shu kungacha ushbu bemorlarda ham nojo`ya ta`sir kuzatilgani yo`q.
Aslida, hech qanday dori vositasi yo`qki, nojo`ya ta`sir kuzatilmasa. Hatto oldin qabul qilingan dorilarda (“Maysept”, “Pangraf”) ham nojo`ya ta`sir tez-tez kuzatilib turgan. Bunday holatda darhol shifokor bilan maslahatlashish lozim. Agar nojo`ya ta`sir aynan shu dori vositasidan bo`layotgani aniqlansa, dorining dozasini vaqtincha kamaytirish yoki zarur bo`lsa boshqa zarur davo muolajalari tavsiya etiladi. Bunday taktik tavsiyalar butun dunyo transplantolog shifokorlari tomonidan deyarli bir-xilda olib boriladi.
Shu o`rinda bu dorilar haqidagi malumotlarni duch kelgan shifokordan emas, immunosupressant dorilar bilan ishlashni biladigan, bu borada tajribasi, eng muhimi, bunday dorilarni ishlatishga yuridik huquqi bo`lgan shifokorlardan so`rashingizni iltimos qilgan bo`lardik. Aks holda, budorilar "noqonuniy sexlarda tayyorlangan" kabi isbot qilinmagan taxminlar yuzaga kelaveradi.
Buyrak transplantasiyasi amaliyoti o`tkazilgan bemorlarning barchasigabir xil dori buyurilishi masalasida ham har xil mulohazalar yuritilayapti. Avvalo, transplantasiyadan keyingi davrda barcha bemorlar immunosupressant dorilarni doimiy ravishda qabul qilib borishi hayoti uchun muhim. Buy o`nalishda keng tarqalgan davolash uslubi uch komponentli sxema bo`lib, birinchi navbatda aynan tarkibida takroli muselementini saqlovchi dorilarni berishdan iboratdir. Demak, takrolimusdan tashqari boshqadorini bera olmaymiz. Aks holda transplantasiya qilingan azo zararlanib, ish faoliyatini yo`qotadi. Takroli musni qaysidir sabablarga ko`ra bemor qabulqila olmasagina (nojo`ya tasirlar rivojlangan hollarda), uni faqat tarkibida siklosporin saqlovchi doriga almashtirishimiz mumkin. Dunyo statistikasiga etibor bersak, transplantasiyani boshidan o`tkazgan bemorlarning 80 foizi takrolimusni, qolgan 20 foizi esasiklosporinni qabul qilib keladi.
Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda buyrak va jigar transplantasiya o`tkazilgan bemorlarning dori ta`minotida xavotirga o`rin yo`q. Bu borada barcha jarayonlar, jumladan, dorilarning sifati, o`z vaqtida etkazilishi va bemorlarning kuzatuvi Sog`liqni saqlash vazirligining qat`iy nazoratida.
